Alergeny

Alternaria

Grzyb Alternaria alternata to organizm kosmopolityczny, kolonizujący powierzchowne warstwy gleby i obumierającą roślinność.

Jego rozwojowi sprzyjają wysoka wilgotność powietrza i umiarkowanie wysoka temperatura.

Optymalna temperatura wzrostu zarodników wynosi 22–28°C. Przy spadku temperatury poniżej 0°C zarodniki pojawiają się w znikomej liczbie, dlatego powietrze jest od nich wolne w miesiącach zimowych, gdy powierzchnię ziemi pokrywa warstwa śniegu, a temperatura spada.

Szczyt sezonu zarodnikowania przypada na lipiec i sierpień, kiedy to stężenia mogą sięgać poziomu kilkuset zarodników w 1 m3 powietrza.

Znaczenie kliniczne – bardzo duże, alergeny zarodników Alternaria są spośród alergenów grzybów najczęstszą przyczyną alergicznego nieżytu nosa i astmy.

Jeśli masz alergię na grzyby Altenaria, możesz reagować alergicznie (reakcje krzyżowe) również na grzyby: Cladosporium herbarum, Candida albicans, Aspergillus fumigatus, Penicillium citrinum, Fusarium solani oraz po spożyciu pokarmów zaatakowanych przez pleśnie (przeterminowane lub z widoczną pleśnią).

Ambrozja

Rodzaj ambrozja należy do rodziny Astrowate. Ambrozja jest rośliną zielną, jednoroczną lub byliną. W Polsce, lokalnie stwierdzono obecność trzech gatunków ambrozji: ambrozja bylicolistna , ambrozja zachodnia, ambrozja trójdzielna.

Alergen pyłku ambrozji jest najczęstszą przyczyną pyłkowicy w Ameryce Północnej i przez wiele lat uważano, że nie stanowi problemu w Europie. Od końca lat 60 ambrozja obecna jest we Francji, północnych Włoszech, w Ukrainie, w krajach bałkańskich, Węgrzech i południowej Austrii, a ostatnio także w Polsce. Pyłek ambrozji znaleziony w atmosferze pochodzi najprawdopodobniej z roślin wysianych wraz z importowanym zbożem. Wskazuje na to ograniczone występowanie okazów ambrozji np. w okolicach stacji przeładunkowych i dworców kolejowych.

Wraz z ocieplaniem klimatu należy spodziewać się wrastających stężeń pyłku ambrozji w Polsce. Kwitnienie przypada na drugą połowę sierpnia i wrzesień. Stężenie pyłku w pojedynczych dniach może być wysokie.

Znaczenie kliniczne – w Polsce nieznane.

Ambrozja
Babka

Pospolity w całym kraju chwast. W Polsce rośnie dziko 9 gatunków, spośród których 2 kwitną w naszym klimacie w maju i czerwcu, a 1 w lipcu. Zwykle uczulenie na pyłek babki towarzyszy nadwrażliwości na pyłek innych gatunków roślin.

Znaczenie kliniczne – małe, stężenia pyłku babki nigdy nie osiągają wysokich wartości.

Babka
Brzoza

Pospolite drzewo w północno-zachodniej i centralnej Europie. Kwiaty zebrane w żółto-zielone kotki widoczne są już jesienią, zwisające, cylindryczne, po kilka obok siebie na końcach pędów. Kwitnienie równocześnie z pojawieniem się pierwszych liści (kwiecień - początek maja, a Europie Północnej w maju i czerwcu).

Tak jak w przypadku innych wczesnokwitnących drzew początek pylenia jest ściśle uzależniony od warunków atmosferycznych, a przede wszystkim od temperatury. W poszczególnych latach występują znaczne różnice w pyleniu (termin rozpoczęcia pylenia i stężenia oraz roczna suma pyłku).

Znaczenie kliniczne – bardzo duże, pyłek brzozy osiąga bardzo wysokie stężenia w atmosferze (do kilku tysięcy z/m3). Jest po pyłku traw najczęstszą przyczyną alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa i spojówek w Polsce.

Jeśli masz alergię na pyłek brzozy, to możesz reagować alergicznie (rekcje krzyżowe) również na pyłek leszczyny i olszy oraz po spożyciu takich pokarmów jak: jabłko, gruszka, orzechy laskowe i arachidowe, czereśnia, brzoskwinia, kiwi, soja, morela, wiśnia, seler, marchew, melon, arbuz, pomarańcze, banany, anyż, kolendra, pszenica.

Brzoza
Buk

W stanie naturalnym w Polsce występuje jeden gatunek – buk zwyczajny, dorastające do 30 m drzewo z okazałą koroną. W południowej i zachodniej części kraju jest jednym z podstawowych drzew lasotwórczych (buczyny). W północno-wschodniej części kraju występuje głównie parkach (nie występuje w warunkach naturalnych).

Znaczenie kliniczne – średnie.

Uwaga na krzyżowe reakcje na alergeny pyłku buku u chorych uczulonych na alergeny pyłku brzozy, olszy i leszczyny.

Buk
Bylica

Bardzo popularny w całej Europie chwast wiatropylny. Porasta nieużytki, rowy, przydroża. Jest rośliną pionierską, zasiedla nowe tereny, place budowy i nasypy. Porasta suche i ciepłe obszary Europy, Azji i Ameryki Północnej. Bylica, została uznana, za narodową roślinę stanu Nevada.

Znaczenie kliniczne – bardzo duże. Aktywność alergenowa pyłku bylicy jest bardzo wysoka. Odpowiada za większość objawów pyłkowicy późnym latem.

Jeśli masz alergię na pyłek bylicy, to możesz reagować alergicznie (reakcje krzyżowe) na pyłek ambrozji i złocienia oraz po spożyciu pokarmów takich jak: słonecznik, seler, przyprawy korzenne, brzoskwinia, orzechy włoskie, laskowe, arachidowe, pomidor, jabłko, kiwi, marchew, pietruszka, soczewica, ziemniaki, sezam, soja, kukurydza, pszenica.

Bylica
Cis

Polsce dziko rośnie jeden gatunek - cis pospolity, dorastający do 15 metrów wysokości. Rośnie bardzo wolno i często jest spotykany w formie krzewu. Cis jest rośliną trującą - we wszystkich częściach rośliny zawarte są trujące toksyny, jedynie czerwoną osnówką jest ich pozbawiona.

Pylenie cisu przypada na koniec lutego i marzec. W parkach i ogrodach sadzone są różne odmiany cisu dlatego ekspozycja na jej pyłek może być lokalnie bardzo wysoka.

Znaczenie kliniczne – niskie.

Cis
Cladosporium

Grzyby z rodzaju Cladosporium to jedne z najczęściej stwierdzanych grzybów w powietrzu w strefie klimatu umiarkowanego.

Zarodniki mają niewielkie rozmiary i osiągają bardzo wysokie stężenia w powietrzu atmosferycznym. W bardzo niskich stężeniach są obecne w powietrzu nawet w zimie. Dla populacji polskiej wartość progową stężenia zarodników Cladosporium ustalono na 2800 z/1m3.

Znaczenie kliniczne - średnie, pomimo bardzo wysokich stężeń zarodników.

Dąb

W Polsce rosną dziko 2 gatunki:
- dąb szypułkowy, pospolity w całym kraju, w lasach, parkach, przy drogach, w górach do 600-700 m n.p.m. Kwitnie w maju, 2 tygodnie przed dębem bezszypułkowym.
- dąb bezszypułkowy, w Polsce pospolity w lasach i parkach z wyjątkiem obszarów górskich i północno-wschodniej części kraju, która leży poza zasięgiem jego występowania. Inne gatunki: dąb burgundzki, dąb czerwony znaleźć można często w parkach, zadrzewieniach ulicznych i przydrożnych.

Z uwagi na bliskość filogenetyczną z bukiem, możliwe są reakcje krzyżowe w obrębie rodziny bukowatych.

Znaczenie kliniczne – duże.

Dąb
Grab

W Polsce dziko rośnie 1 gatunek – grab pospolity, spotykany w całym kraju, w lasach, parkach, często wykorzystywany do tworzenia szpalerów i żywopłotów.

Znaczenie kliniczne – małe.

Grab
Jesion

Drzewo z rodziny oliwkowatych, występujące w umiarkowanej strefie półkuli północnej, gównie w północno-zachodniej i centralnej Europie. W Polsce dziko rośnie jeden gatunek; jesion wyniosły, dorastający do 35 metrów wysokości, pospolity w całym kraju, głównie w wilgotnych lasach. Jesiony są często sadzone przy drogach.

Pyłek jesionu ma silne właściwości uczulające. Alergeny pyłku jesionu wykazują homologię z alergenami oliwki, która produkuje silnie uczulające ziarna pyłku, będące podstawowym czynnikiem etiologicznym pyłkowicy w rejonie Śródziemnomorskim.

Pozostałe rośliny z rodziny Oleaceae jak liguster, forsycja, bez lilak i jaśmin mają mniejsze znaczenie w alergologii. Pomiędzy alergenami pyłku poszczególnych gatunków tej rodziny obserwuje się reakcje krzyżowe. Na uwagę zasługuje reakcja krzyżowa pomiędzy alergenami oliwki i ligustru sadzonego w Polsce w postaci żywopłotów. Oznacza to możliwość wystąpienia silnych reakcji uczuleniowych u chorych z alergią na alergeny pyłku jesionu, którzy znajdą się w rejonie Morza Śródziemnego oraz na obszarach upraw drzewa oliwkowego.

Znaczenie kliniczne – duże.

Jesion
Klon

Popularne w całym kraju drzewo w licznych odmianach. Najczęściej w Polsce występuje klon pospolity - okazałe drzewo o rozłożystej, okrągłej lub parasolowatej koronie dorastające do 18-30 m. Kwiaty są niepozorne, owadopylne, w związku z tym stężenia pyłku klonu notowane w atmosferze są bardzo niskie.

Znaczenie kliniczne – bardzo małe.

klon
Komosa

Komosa jest pospolitym chwastem w całej Europie, jednak stężenie jej pyłku nie osiąga wysokich wartości. Obserwowane jest uczulenie na pyłek komosy, jednak rzadko są to objawy o dużym zasileniu.

Spokrewniony z komosą jest szarłat spożywczy - gatunek roślin należących do rodziny szarłatowatych. Szkarłat z najstarszych roślin uprawnych, obok kukurydzy, ziemniaka i fasoli był podstawową rośliną uprawną Inków i Azteków. Obecnie ponownie stosowany jest jako surowiec na kaszę nie zawierającą glutenu. Jednak ziarna pyłku szarłatu mają właściwości uczulające.

Znaczenie kliniczne – małe.

Komosa
Leszczyna

Wysoki krzew lub drzewo. Kwiaty w zwisających, cylindrycznych kotkach, kwitnące przed rozwinięciem się liści. W Polsce dziko rośnie jeden gatunek, pospolity w całym kraju - w lasach, na zrębach i w zaroślach. W uprawie spotyka się kilka gatunków. W stanie dzikim występuje w całej Europie i Azji Mniejszej aż po Kaukaz.

Leszczyna jest jedną z pierwszych zakwitających roślin. Moment jej zakwitania jest początkiem botanicznego przedwiośnia. Z uwagi na okres pylenia przypadający na sezon „infekcyjny” (styczeń – marzec) objawy uczulenia na alergeny pyłku leszczyny mogą być mylone z objawami infekcji górnych dróg oddechowych.

Znaczenie kliniczne – średnie, jednak osoby uczulone na alergeny pyłku leszczyny, a przebywające w pobliżu kwitnących leszczyn (sady, ogrody, ogródki działowe, lasy) mogą odczuwać silne objawy chorobowe.

Jeśli masz alergię na pyłek leszczyny, to możesz reagować alergicznie (reakcje krzyżowe) również na pyłek brzozy i olszy oraz po spożyciu orzechów laskowych i arachidowych.

Leszczyna
Nawłoć

Nawłoć to byliny z rodziny złożonych. Nawłocie wytwarzają drobne kwiaty zebrane w koszyczkowate kwiatostany. Ich kwitnienie przypada na koniec lata i trwa aż do pierwszych przymrozków.

Znaczenie kliniczne – małe.

Nawłoć
Olsza, olcha

Drzewo lub krzew. Kwiaty zebrane w kotkowate kwiatostany zawiązujące się latem poprzedniego roku. Zakwita przed rozwinięciem się liści lub równocześnie z nimi.

Objawy uczulenia na pyłek olchy w znacznym stopniu są zależne od warunków pogodowych, ponieważ kwitnienie olchy w Europie przypada na wczesną wiosnę, kiedy to ekspozycja pacjentów na aeroalergeny zewnątrzdomowe jest ograniczona.

Znaczenie kliniczne – duże, pyłek olszy może osiągać bardzo wysokie stężenia w atmosferze (do kilku tysięcy ziaren w 1 m3).

Alergen pyłku olchy wykazuje reakcje krzyżowe z alergenami pyłku brzozy i leszczyny.

Olsza
Platan

Okazałe drzewo z charakterystyczną „łuszczącą” się korą, częste w parkach i alejach w miastach na zachodzie kraju.

Alergeny pyłku platanu są uznawana jedną z częstszych przyczyn alergii wziewnej. W wielu miastach południowej i zachodniej Europy jest jednym z głównych drzew w nasadzeniach miejskich. W Polsce w miastach sadzony coraz częściej z uwagi na wysoką tolerancję zanieczyszczeń powietrza.

Znaczenie kliniczne – w Polsce małe, w krajach gdzie występuje powszechnie – bardzo duże.

Platan
Pokrzywa

Pokrzywa jest charakterystyczna dla rejonów o klimacie umiarkowanym i zimnym. Pokrzywa produkuje dużą ilość pyłku, ma długi okres pylenia, a stężenia jej pyłku osiągają bardzo wysokie wartości w atmosferze. Uczulenie na pyłek pokrzywy należą jednak do rzadkości.

Pokrzywa jest blisko spokrewniona z parietarią. Parietaria występuje pospolicie głównie w krajach śródziemnomorskich i tam jest przyczyną bardzo częstych uczuleń. Pojedyncze egzemplarze parietarii są znajdowane również w Polsce, jednak jako roślina ciepłolubna, zajmująca stanowiska zbliżone do zadomowionej w Polsce pokrzywy nie ma w naszym kraju szans na ekspansję.

Znaczenie kliniczne – bardzo małe.

pokrzywa
Sosna

Kwiaty męskie w postaci krótkich kotek (żółte, pomarańczowe lub czerwone) złożone z licznych, spiralnie na osi osadzonych pręcików. Pyłek sosny produkowany jest w olbrzymiej ilości i osiąga bardzo wysokie stężenia w atmosferze. Po opadach deszczu w okresie pylenia sosny (maj) na brzegach kałuż widoczny jest żółty osad będący głównie pyłkiem sosny.

Aktywność alergenowa pyłku sosny jest niewielka lub nie występuje w ogóle. Pyłek sosny pokryty jest płaszczem woskowym utrudniającym wydostawanie się alergenu na zewnątrz ziarna. Występujący w bardzo wysokich stężeniach pyłek drzew iglastych może mieć natomiast działanie drażniące na błonę śluzową nosa i spojówki (mechanicznie i jako nośnik osadzonych na pyłku zanieczyszczeń powietrza).

Znaczenie kliniczne – brak. Działanie drażniące – średnie.

Sosna
Szczaw

Pospolity w całym kraju chwast. Osiąga średnie stężenia w atmosferze, głównie na terenach podmiejskich.

Znaczenie kliniczne - małe lub średnie.

Szczaw
Topola

Topola jest dwupiennym drzewem (kwiaty męskie i żeńskie występują na oddzielnych okazach). Sadząc wyłącznie okazy żeńskie możemy wpływać na zmniejszenie stężenia pyłku w atmosferze (produkowanego przez okazy męskie).

Kwiaty zebrane w zwisające kotki rozwijają się wczesną wiosną (marzec – kwiecień). Szczyt pylenia przypada na kwiecień. Na przełomie maja i czerwca, na okazach żeńskich topoli dojrzewają owoce zawierające nasiona wyposażone w biały puch kielichowy. Okres owocowania zbiega się z terminem pylenia traw.

Znaczenie kliniczne – małe.

Topola
Trawy

Trawy uprawne to głównie zboża: pszenica, żyto, jęczmień, owies, proso, kukurydza, ryż i sorgo. Do traw należą też trzcina cukrowa i bambus. Do traw użytkowych zaliczamy również trawy pastewne: wyczyniec łąkowy, tomka wonna, rajgras wyniosły, kupkówka pospolita, życica trwała, tymotka łąkowa, wiechlina łąkowa.

Główny okres pylenia traw przypada w Europie centralnej na drugą połowę maja, czerwiec i pierwszą połowę lipca, w Europie północnej na drugą połowę czerwca, lipiec i pierwszą połowę sierpnia, w Europie południowej i rejonie Śródziemnomorskim na maj.

Znaczenie kliniczne – bardzo duże, alergeny pyłku traw są najczęstszą przyczyną alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa i spojówek w naszym klimacie i najsilniejszym alergenem pyłkowym w Polsce.

Jeżeli masz alergię na pyłek traw, to możesz reagować alergicznie (reakcje krzyżowe) również na pyłek ambrozji, bylicy, brzozy oraz po zjedzeniu pokarmów takich jak: orzechy arachidowe i włoskie, soja, sezam, pszenica, jabłko, seler, melon, pomidor, kiwi, arbuz, banan, ziemniaki, kukurydza, słonecznik, migdały.

Trawy
Wiąz

W Polsce w stanie naturalnym rosną 3 gatunki. Wiąz szypułkowy jest najpospolitszy i osiąga największe rozmiary do 30 metrów wysokości. Niepozorne kwiaty, zebrane są zwykle w pęczki, wiatropylne, zwisają na cienkich szypułkach.

Znaczenie kliniczne – bardzo małe.

Wiąz
Wierzba

W Polsce występuje 26 gatunków oraz różnego rodzaju mieszańce. Najczęściej występują one w postaci krzewów, a niektóre gatunki występują w formie drzewiastej. Wszystkie gatunki wierzby są owadopylne, jednak duże ilości pyłku przenoszone są przez wiatr.

Okres pylenia wierzby przypada na marzec-maj. Pyłek wierzby może nasilać objawy astmy, alergicznego nieżytu nosa i zapalenia spojówek, zwłaszcza u osób uczulonych na pyłek innych drzew, głównie brzozy.

Znaczenie kliniczne – bardzo małe.

Wierzba
Roztocze kurzu domowego

Roztocze są to drobne pajęczaki, o wymiarach od kilkuset mikrometrów do 1 milimetra. W warunkach naturalnych głównym pożywieniem dla roztoczy kurzu domowego są: złuszczony naskórek ludzki i zwierzęcy. W mieszkaniach roztocze występują w miejscach, które zapewniają im schronienie, pokarm oraz odpowiednią wilgotność. Obecne są więc w łóżkach, matach, dywanach, meblach tapicerowanych, zabawkach pluszowych, zasłonach.

Na liczebność roztoczy poza wilgotnością i temperaturą mogą mieć wpływ także inne czynniki, na przykład: częstość wietrzenia mieszkań, ich czystość, wiek i stan techniczny budynku lub poziom socjalno-ekonomiczny zamieszkującej go rodziny. Zwykle częściej i w większej liczbie stwierdzano roztocze w kurzu w rzadko sprzątanych, niewietrzonych mieszkaniach – w starych, zawilgoconych domach ogrzewanych piecami.

Jeśli masz alergię na roztocze kurzu domowego możesz reagować alergicznie (reakcje krzyżowe) również na inne gatunki roztoczy oraz po spożyciu pokarmów takich jak krewetki, kraby, homary, tilapia, ślimaki, nicienie Anisakis (mogą być w sushi), żelatyna pochodzenia zwierzęcego.

Zwierzęta domowe

Kot

Główny alergen kota produkowany jest przez gruczoły ślinowe i łojowe zawarte w skórze, a w trakcie lizania przenoszony jest wraz ze śliną na sierść. Samce kotów mają w skórze więcej gruczołów łojowych, a więc są bardziej alergizujące niż samice. Dowiedziono, że kastracja samców powoduje istotne zmniejszenie zarówno ilości łoju jak i alergenu głównego na skórze kota. Cząsteczki alergenów kota są bardzo małe, nawet do 10 razy mniejsze od alergenu roztoczy kurzu domowego.

Jeśli masz alergię na alergeny kota, to możesz reagować alergicznie (reakcje krzyżowe) również na alergeny konia i psa oraz po spożyciu pokarmów takich jak mało przetworzone mięso wieprzowe i wołowe (np. tatar).

Pies

W naskórku psa i w surowicy znaleziono 29 antygenów alergizujących ludzi, spośród których najbardziej specyficzne to naskórek, mocz, ślina, krew, odchody. Dbałość o zdrowie psa, włączenie odpowiedniego żywienia, należyta opieka weterynaryjna – to czynniki regulujące produkcję naskórków i alergenu.

Jeśli masz alergię na alergeny psa, to możesz reagować alergicznie (reakcje krzyżowe) również po kontakcie z alergenami kota lub konia.

Drobne gryzonie - myszy, szczury, świnki morskie

Główne źródło alergenów tych zwierząt stanowi mocz, charakteryzujący się znaczną zawartością białka. Zawarte w moczu białka alergizujące ulegają następnie aerolizacji i mogą być inhalowane przez ludzi, prowadząc do uczulenia.

Materiały opracowane we współpracy z Ekspertem Dr n  med. Piotrem Rapiejko.