Alergiczny nieżyt nosa

Czym jest alergia?

Alergiczny nieżyt nosa, a właściwie sezonowy alergiczny nieżyt nosa i spojówek, gdyż objawy dotyczą zarówno nosa jak i oczu, jest powszechną chorobą alergiczną obejmującą 10%-30% całej populacji. W Polsce, podobnie jak w całej Europie co czwarta osoba cierpi na alergiczny nieżyt nosa. Alergiczny nieżyt nosa rozpoczyna się w dzieciństwie, znacznie nasila się w okresie dojrzewania, objawy mogą stawać się łagodniejsze w starszym wieku.

Alergiczny nieżyt nosa jest reakcją zapalną błony śluzowej nosa i spojówek oczu, która pojawia się bezpośrednio po kontakcie z alergenem. Zapoczątkowanie reakcji zapalnej jest spowodowane przez uwolnienie z komórek substancji o nazwie histamina. Jest ona bardzo ważna ze względu na szereg objawów, które powoduje, ale także ze względu na to, że receptory z którymi łączy się histamina są swoistym celem dla leków zalecanych w leczeniu alergicznego nieżytu nosa.

Objawy alergicznego zapalenia nosa

Alergeny osadzają się na błonie śluzowej nosa i spojówek oczu, powodując niemal natychmiastowe (kilka minut) uwalnianie histaminy. Histamina jest odpowiedzialna za pojawienie się szeregu nieprzyjemnych dolegliwości ze strony nosa takich jak: swędzenie, kichanie, katar w postaci wodnistej wydzieliny z nosa, uczucie „pełnego nosa”. U niektórych pacjentów może dojść do znacznego obrzęku błony śluzowej nosa, odczuwanego jako blokada nosa utrudniająca oddychanie. W obrębie błony śluzowej uwalniana przez alergeny histamina powoduje swędzenie i łzawienie oczu. Chory pociera oczy, zapoczątkowując tzw. „błędne koło” świądu, zaczerwienienia i bolących oczu. W szczycie sezonu pylenia, u chorych na alergiczny nieżyt nosa mogą wystąpić objawy astmy, gdy następuje skurcz oskrzeli i dodatkowe objawy: świszczący oddech, uczucie braku powietrza, trudności w oddychaniu. Każdy epizod astmy jest niebezpieczny dla chorego i wymaga natychmiastowego leczenia. Dolegliwości są przykre, znacząco obniżają jakość życia i codzienną aktywność. Nasilone objawy uniemożliwiają normalne życie, wyłączają chorego z aktywności zawodowej, rekreacji na świeżym powietrzu i „zamykają” w domu. Trwają tak długo, jak długo są obecne w powietrzu alergizujące ziarna pyłku. Dla niektórych pacjentów alergiczny nieżyt nosa oznacza chorobę trwającą od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Taka sytuacja jest praktycznie niemożliwa do zaakceptowania dla dzieci i młodych ludzi. Dlatego głównym celem leczenia alergicznego nieżytu nosa jest: umożliwić choremu żyć normalnie.

Alergeny wywołujące sezonowy alergiczny nieżyt nosa i spojówek

Alergeny mogą być obecne w powietrzu przez cały rok (całoroczne) - są to zarodniki grzybów pleśniowych obecne zarówno na zewnątrz jak i wewnątrz pomieszczeń oraz alergeny roztoczy w pomieszczeniach zamkniętych. Alergeny sezonowe pojawiają się sezonowo: od wczesnej wiosny do jesieni.

Pyłki roślin powodują pojawienie się objawów alergicznego nieżytu nosa w okresie kwitnienia rośliny, na której pyłek dana osoba jest uczulona. Ziarna pyłku to męskie komórki rozrodcze roślin. Mają one dużą średnicę (10-100 mikrometrów) i łatwo osiadają na błonie śluzowej nosa. Ziarna pyłku mają różnorodną budowę. Oglądając je pod mikroskopem można rozpoznawać gatunki drzew i chwastów. Uniknięcie kontaktu z alergizującym pyłkiem w praktyce nie jest możliwe, ale można ograniczyć narażanie na dużą ilość pyłku. Najczęstszymi alergenami sąpyłki roślin wiatropylnych, które wytwarzają dużą ilość pyłku, który jest przenoszony przez wiatr na znaczne odległości.

Nasilenie objawów zależy od ilości pyłku, z którym chory ma kontakt. Im więcej pyłku tym cięższe objawy. Słoneczne, suche i wietrzne dni wiosną i latem są najtrudniejsze dla alergików, ponieważ stężenie pyłku w powietrzu jest największe. Deszcz wypłukuje z powietrza ziarna pyłku przynosząc chorym ulgę.

Pyłek roślin a astma

Jednocześnie jednak po opadach deszczu i nastaniu ponownie słonecznej pogody wzrasta liczba chorych z objawami astmy sezonowej, ponieważ w kontakcie z wodą dochodzi do pękania ziaren pyłku, z których uwalniają się małe cząsteczki alergenów, które nie są zatrzymywane w obrębie nosa, ale przechodzą do oskrzeli powodując ich skurcz. Największe stężenie alergenów występuje rano, gdy rośliny uwalniają pyłek. W najcieplejszych godzinach dnia ziarna pyłku unoszą się kilkaset metrów w górę, przemieszczają się z wiatrem, a wieczorem opadają, często wiele kilometrów od miejsca uwolnienia. W nocy ilość pyłku w powietrzu jest najmniejsza. Warto wziąć to pod uwagę planując codzienną aktywność. Najważniejszym źródłem uczulających pyłków są drzewa, trawy i chwasty, które pylą sezonowo: wiosną, latem i jesienią.

Wiosna (marzec, kwiecień, maj) – sezon pylenia drzew

Sezon pylenia rozpoczynają w lutym i marcu leszczyna i olcha. W kwietniu uwalnia pyłek brzoza, której pyłek silnie uczulający sam w sobie dodatkowo powoduje alergię krzyżową na pyłek leszczyny i olchy. Oznacza to, że osoba uczulona na pyłek brzozy jest jednocześnie uczulona na pyłek leszczyny i olchy. W marcu i kwietniu pyli także topola, która rzadziej daje uczulenie. Okres od lutego do kwietnia to czas zmiennej pogody: obok dni wilgotnych i deszczowych, kiedy ilość pyłku w powietrzu jest mała, zdarzają się dni słoneczne i suche, często wietrzne. W takie dni u osób uczulonych mogą pojawić się pierwsze w danym sezonie typowe objawy: kichanie, katar, swędzenie i łzawienie oczu - mimo, że z pozoru roślinność jeszcze jest uśpiona. W maju dąb kończy okres pylenia drzew. Rozpoczynają pylenie trawy.

Lato (czerwiec, lipiec, sierpień) - sezon pylenia traw

Pyłek traw jest najczęstszą przyczyną alergicznego nieżytu nosa zarówno w Polsce, w Europie jak i na całym świecie. Trawy wywołują wiele reakcji krzyżowych - uczulenie na jeden gatunek trawy powoduje jednocześnie uczulenie na pozostałe gatunki. Dlatego okres od czerwca do lipca jest dla alergików najbardziej dokuczliwy. Pyłek traw jest uwalniany w ciągu dnia i przenoszony przez wiatru. Siła i kierunek wiatru wpływa zarówno na uwalnianie pyłku jak i jego rozprzestrzenianie. Kichanie, świąd, obfity i wodnisty katar mogą się pojawić u osób mieszkających nawet w centrum dużego miasta. W lecie chorzy powinni korzystać z informacji dla alergików (lokalnych i ogólnopolskich), podawanych w codziennych serwisach telewizyjnych lub internetowych (jako część prognozy pogody). Trawy przestają pylić w połowie sierpnia. Rozpoczynają pylenie chwasty.

Lato i Jesień (2-ga połowa lipca, sierpień, wrzesień, październik) - sezon pylenia chwastów

W Polsce chwastem którego pyłek najczęściej wywołuje objawy alergicznego nieżytu nosa jest bylica. Bylica rozpoczyna pylenie w połowie lipca, a kończy w połowie października. W krajach śródziemnomorskich, na Węgrzech i na Ukrainie występuje silnie alergizujący chwast: ambrozja, który pyli w sierpniu, wrześniu i październiku. W lipcu, sierpniu i wrześniu występuje szczyt uwalniania zarodników grzybów pleśniowych Cladosporium, Alternaria, Aspergillus, które wywołują objawy alergicznego nieżytu nosa i spojówek oraz astmy.

Postępowanie w Alergicznym nieżycie nosa

Przyjmowanie leków łagodzi dolegliwości i pozwala prowadzić normalne życie, ale także zapobiega następstwom i powikłaniom przewlekłego nieżytu nosa, takim jak: blokada nosa, zapalenie zatok, zapalenie ucha, utrata węchu.

W leczeniu alergicznego nieżytu najczęściej stosuje się substancje zapobiegające łączeniu się histaminy z receptorami w błonie śluzowej nosa i spojówek (antagonistów receptora histaminy H1) nazywane lekami przeciw-histaminowymi. Leki te nie dopuszczają do pojawienia się wczesnych objawów choroby: świądu, kichania i kataru. Jest bardzo wiele leków przeciw-histaminowych (anty-histaminowych). Starsze leki (leki I-szej generacji), często powodują senność i przyjmujący je chorzy nie powinni prowadzić pojazdów, ani obsługiwać maszyn. Leki anty-histaminowe II-giej generacji w zalecanych dawkach rzadko powodują senność. Jednak należy pamiętać, że II generacja leków przeciwhistaminowych nie jest jednorodną grupą i że efekt uspokajający, senność, zmniejszenie koncentracji i uwagi może pojawić się także podczas leczenia niektórymi lekami przeciwhistaminowymi II-giej generacji. Pacjenci przyjmujący te leki powinni zachować szczególną ostrożność decydując się na prowadzenie pojazdów czy obsługę maszyn.

Nos pełni funkcję filtra dla wdychanego powietrza. Dlatego objawy alergiczne ze strony nosa pojawiają się za każdym razem, gdy dochodzi do kontaktu błony śluzowej nosa z alergenem obecnym we wdychanym powietrzu. Zidentyfikowanie uczulającego alergenu i unikanie kontaktu jest bardzo pożądane, chociaż w praktyce trudne.

Autor dr Barbara Piękosz-Orzechowska

Piśmiennictwo:

  1. Emeryk A, Bręborowicz A, Lis G. Astma i choroby obturacyjne oskrzeli u dzieci. Elsevier Urban&Partner, Wrocław 2010.
  2. Małolepszy J. Choroby alergiczne i astma. Volumed, Wrocław 1996
  3. Mygind N, Dahl R, Pedersen S, Thestrup-Pedersen K. Alergologia. Urban&Partner, Wrocław, 1998.
PL.FEX.15.02.02